Echuserang Ilong

Sensitibo ang ilong ng aking alaala. Laging nagyayayang umuwi sa bahay. Madalas mapagkamalang imbitasyon ang simpleng amoy.

Piniritong isda ang ulam ng kapit-bahay. Kung hindi ako nagkakamali, pinritong galunggong ang naamoy ko kahapon habang nagsusulat ng aking paper tungkol sa pagkain. Bigla, gusto kong umuwi sa probinsya. Linisin ang abo sa kalan. Dumakot ng uling at isawsaw ang uyo sa gas.

Torture ang ganoong sitwasyon. Pero pwede namang hindi umuwi at maibsan ang torture. Simple lang, e di magluto. Ang problema, wala kaming lutuan sa dorm, kahit kalan na bato. Hindi naman bawal magluto sa amin, wala lang talagang gas/electric stove. Dawalang de-saksak na pakuluan ng tubig at rice cooker lang ang laman ng aming kusina. Sa ganito ko nagamit ang aking natutunan sa pagbo-boyscout.

Siguro, kaya walang stove, ayaw ng mga dating dormer na problemahin kung paano ito paghahatian sakaling umalis ang isa. Dagdag pa rito ang walang-kamatayang pagtaas ng LPG. Kung magiging problema man ang pagpaparte, simple lang ang sagot ko: i-raffle. E kung may aapela? E di i-raffle paisa-isa ang hose, ang burner plate, ang bakal na patungan ng kawali/kaldero, ang mismong katawan ng burner, ang LPG. Siguro naman sa dami n’yan lahat ay may makukuha. May isa pa ngang magdodoble dahil apat lang naman ang maghahati-hati. Kung may aapela pa, ibigay ang potholder.

Bakit di na lang ako bumili ng kalan na bato? Kung bibili naman ako, baka mapagkamalan pa akong ewan ng aking mga kasamahan. Isipin pa nilang ganoon pa rin talaga sa Quezon. Ganoon pa rin naman lalo na ‘pag naglalaga para makatipid-tipid sa LPG. Pero di ibig sabihin ay walang gas stove na nagaganap. Ayoko ring namang humantong kami sa sangkatutak na paliwanagan. Paano ko ipapaunawa na mas nararamdaman ko ang bahay dahil sa usok sa kalan? Paano ko naman sila paniniwalain na nakakatuwa ang pagpitik-pitik ng uling at paglipad-lipad ng alipato, sige nga? Tiyak, magmumukha akong ewan.

Nang mawala ang amoy, tumigil ako sa pagsusulat. Ayaw ko nang isipin kung bakit. Pero ‘yung ilong ko, echusera. Dahil wala nang maamoy, sinulsulan akong imaginin ang sumunod na eksena: pinarte ang isda, kinurut-kurot, isinawsaw, isinubo…

Dumampot ako ng libro. Inamuy-amoy ang mga pahina. Ayan, para may pagkaabalahan ka, sabi ko sa aking ilong. Ang sarap daw. Ano raw ba ‘yung nalalasahan niya. Tiningnan ko ang cover: The Sociology of Food.

Sinong Umutot?

"Umutot na po ba?"


Ito ang laging bungad ng nurse o doctor na pumapasok sa kuwarto ng aking kaibigan sa ospital. Natatawa ako nong unang araw kong nagbantay; sa magahapong pagpasok nila, atat na atat sila sa utot ng aking kaibigan.


Sa tuwing magraround ang mga nurse o doctor, minsan gusto kong sabihin na, "Ako po, umutot ako kanina bago pumasok sa elevator. Umutot din po ako habang nagyoyosi. Umutot din po ako habang naglalakad papauntang ospital." Pero hindi ako ang pasyente kaya tiyak, wala silang pakialam sa aking utot kahit sabihin pang walang amoy.


Sa FX, sa mrt, sa jeep, sa school o sa kung saan man, halos magkamatayan na sa pagtanggi kung sino ba ang umutot. Para bang simbigat ng kasalanan ni Gloria Arroyo kaya't walang aamin. Kahit magkaamuyan pa siguro, wala pa ring aamin.


Sa ospital, inaamin ang utot. Kung di ka aamin, di ka kakain. At kung mabilis kang aamin para makakain kahit di pa naman nakauutot, maaaring lalo pang mapasama.


Utot ang hinihintay namin upang makakain na ang aming kaibigan na ilang araw na ring swero lang ang panawid-gutom. Kailangang makautot ng aming kaibigang naoperahan dahil ito ay pahiwatig na maayos na uling gumagana ang kaniyang bituka. Ilang araw pa ang magdaraan bago dumating ang pinakahihintay na hangin.


Nagtalukbong ang aking kaibigan, sinarili ang simoy na ilang araw ring inaabangan. Na marahil, ilang araw rin niyang pinanabikan. Sinarili niya, na parang isang bisitang dumating na matagal niyang di nakita kaya't marubdob na sinalubong.


Ano nga bang nakakatawa sa pag-utot? Nakakatawa marahil dahil sa tunog o bagsik. At dahil nga pinagtatawanan, 'pag di sinasadyang napautot, napipilitang tumanggi ang napautot. Oo, may ilan na kayang umamin at magpasintabi kung mauutot o nautot, pero karamihan pa rin, deny to death. At kung minsan naman,walang nagrereact sa balasik ng naaamoy dahil nga ang unang pumutak, siyang nangitlog.


Kung ang simpleng bagay na ito, na isa namang normal at maaaring ipagpasintabi, kay daling itinatanggi-- paano pa kaya ang malalaking bagay?

Tungo sa Paanan ng Tinago

(Kina Jun-jun at Allan, aming mga gabay)

Tinatawid ng higpit at hatak
ng inyong mga kamay
ang gaspang at gasgas ng lubid
na nagdurugtong sa pampang
at paanan ng talon.
Sa magkabilang dulo ng balsa,
sabay sa ritmong sauladung-saulado—
kapuwa kayo yumuyuko, kumukuyom,
tumitiim-bagang bago muling tumindig
at tumanaw sa hangganan ng paninimbang.

At sa ating paglapit sa lagaslas,
habang nasisilaw,
napasisigaw,
napadidipa ang aking mga kasamahan—
nagsalubid
ang mga litid sa inyong bisig.
Nagsa-angkla
ang inyong mga talampakan
sa basbas ng kagandahan
at rubdob ng bendisyon.

Matapos ang espektakulo:
isang panata ang lumatay
sa giniginaw niyong mga kamay
na sumagupa sa ragasa
tungo sa pinipintuhong paa
na bago pa mahawakan—
tinaboy tayo ng agos
pabalik sa pampang
ng di mapatid-patid
na pagkapit sa lubid.


10 Agosto 2011

Oda kay Lirio Salvador*

Hindi natutulog ang lupit ng lungsod, Lirio.
Sa bigat ng talukap ng magdamag,
higit pang humaharurot ang mga bangungot.
Dinadagit ang lahat-lahat, at sa iyo nga:
hinablot ang huling mga araw ng taon,
itinakas ang mga posibilidad
sa pagmulat ng bagong kalendaryo.

Dala lamang ba ito ng mga nakatulog na poste?
Subalit ilang pusa na nga ba
ang hindi man lamang nakatawid
sa ikalawa o ika’tlo nitong buhay
gayong tapat na tapat ang tanghali?
O marahil bunsod lamang ito ng lamig ng Disyembre
na nagpadulas sa gaspang ng lansangan?
Ngunit ilang aso na nga ba
ang hindi man lamang nakaamoy
sa sangsang ng sagasa
gayong singaw na singaw ang sungit ng Marso?
Sana lang, sana nga ay nananakot lang si lola:
ito ay kalakaran sa pag-aalay ng tibay
sa mga kalsada at tulay.

Ay! Kay hirap ngang liripin, Lirio,
kung anong oras, kung saang panig
bubungad ang panganib
upang ipagsawalang-bahala
ang paniniyak ng ating mga talampakan,
ang paghihintay ng mga naaroroon
sa kabilang dako nitong lansangan.

Lagi’t lagi, nagmamadali ang lungsod, Lirio.
Inaaborido ng dagok ng punch clock.
Inaapura ng mga pagsikmura
sa bagsik ng bisig ng pagawaan,
sa tagibang na timbangan ng pamilihan,
sa lisik ng titig ng tanggapan,
sa pasma ng mga palad ng pamantasan
alang-alang sa mga minamahal.

Oo.
May puso ang lungsod, Lirio.
Subalit nagsasaaspalto
sa pagsambulat
ng mga pagkabalisang
di mabura-bura ng bula ng bote,
ng suob ng usok,
ng saliw ng awit ng limang piso.
Kaya nga’t kailangan pang
magpaalala ng mga kalsada.
Sapagkat,
sapagkat madalas makaligta
ang mga dibdib na minamanhid
ng siksik, liglig, umaapaw
na ligalig.

Maliban sa ngiti at tango, ni minsan
hindi tayo nag-usap, Lirio.
Marahil, hindi na kailangan pa.
Sapagkat sapat na sapat na
ang salita ng iyong Sandata
na nangungusap sa himno
ng mapagpala mong pihit—
pumapawi sa hingal, hiwa
ng talim ng ating paghinga
sa lungsod ng lubak-
lubak na pag-ibig.

Gising na, Lirio.
Naiinip na ang Sandata
sa muling pagsakop sa Espasyo.
Nananabik na muling alayan ng ngiti
ang mga labi ni Mean.




* Si Lirio Salvador ay isang kilalang sound artist. Nakapagtanghal at nakapag-exhibit ng kanyang mga likhang instrumento sa maraming museo. Nitong Enero, nakatakda sana siyang magtanghal sa Singapore. Sa parehong buwan, itinanghal din ang kaniyang mga obra sa Vargas Museum sa Unibersidad ng Pilipinas-Diliman habang walang-malay siyang nakaratay sa Ospital ng La Salle. Hanggang ngayon, malayang nakapagmamaneho ang mga salarin.

Muling Pagkaligaw sa Aking Paglalakbay

Sinabi ko na ang mga ito dati:

1. ‘Wag agad mahuhulog ang loob sa nakikilala/ipinakikilala.
2. Iwasan ang pagsesave ng mga mensahe sa celfone at email.
3. Irolyo at isuksok din sa bus ang mga tiket na magkasamang naglakbay. Mga
resibo ng pagkakape, pag-iinom, o pagsasalo.
4. ‘Wag agad magpapalitrato kasama siya.
5. Habaan ang pang-unawa.

Wala.
Wala na naman akong natupad.
Muli, almost lover na naman ang kinabagsakan ng lahat.

Sabi ng isang dating kaibigang naniniwala sa wika ng bituin, ang Virgo raw na tulad ko ay madaling magmahal subalit matagal makalimot. Nagkataon lang siguro ‘yun sa kaso ko. May masama ba kung madali akong magtiwala? Siguro nga meron. Dahil sa pagkakatapos ng mga pagtatangka sa pagpasok sa relasyon, ako ang laging may L sa noo.

Kahapon, gayong tatlong pirasong kamiseta lamang ang dala pauwi sa Dasma, isang libro ukol sa Diaspora, ilang diario ng mga pamantasan, isang sweater, toiletries— kay bigat-bigat ng aking backpack. Para bang nakasukbit sa aking likod ang buong lungsod. Habang nasa bus papuntang terminal sa Lawton, naalala ko ang chat namin sa fb. Kung paano nanlisik sa akin ang mga titik na nagpaunawang wala na, na muling nadurog ang posibilidad na hanggang kagabi ay pilit kong pinanghawakan.

Akala ko lang meron, pero wala! Wala! Wala na nga! Parang cursor na naghihintay sa susunod kong sasabihin: nandiyan lang tapos biglang wala. At hanggang sa pindutin ko ang x at tuluyan na ngang nawala. Hanggang sa pindutin ko rin ang deactivation, at parang kontrata na naniniguro si fb, kinopya ko ang mga nakaduduling na letra at numero para ipaalam kay fb na sigurado ako sa gusto kong mangyari: ang maglaho muna at mawala.

Bago matulog sa biyahe, binura ko ang lahat ng mensahe na nagpangiti at nagpakunot ng aking noo sa halos isang buwan. Walang dapat matira sapagkat mas mahihirapan akong magpatuloy sa mga paparating na araw.

Iniisip ko kung nasaan ang mga tiket ng bus. Siya ang nagbayad noon. Maano kung mabawasan ang mga naipong tiket sa aking garapon para sa iniisip na artwork? Ang mahalaga’y walang bakas na matira na kakapitan ng aking paglimot. Para sa mga paggising sa mga paparating na araw, tulad lang ng dati ang umaga: trabaho at pag-aaral ang ipinaaalala ng bawat galaw ng kamay ng orasan.

Bigla kong naalala, mayroon kaming litrato sa kamera ng kaniyang kaibigan. Ayos lang dahil wala naman akong kopya. Ayos lang at di naman naupload. Ililigtas din ako ng deactivation sakaling maisilid nga sa worldwide web ang litrato. Matagal ko nang nasabi sa sarili, mahirap makipagtitigan sa alaala kaya di ako kumportable sa pagpapalitrato sa mga panahong nasa bingit ng pag-ibig. Madrama na kung madrama, subalit ito ang isa sa aking paraan upang saklolohan ang sarili sa pagkangalay sa paglalagay ng L sa noo.

Batid ko namang marami na naman akong sablay na nagawa at nararapat ko itong pagbayaran. Batid ko rin na kinulang na naman ako sa pag-unawa. Pero masasabi ko rin na sa nangyari, kahit isang pulgada o kahit kalahati man lang, nadugtungan ito. Kahit papaano, natutunan ko ang salitang kompromiso. Natutunan kong kainin ang aking Ego sardines para humingi ng paumanhin, maunang magtext upang buksan ang tikom na bibig ng aming pagitan, magyaya na magkita. Pero kahit anong effort pala sa pag-unawa, kung wala namang tuwirang pagsalubong mula sa kabilang panig, hindi sasapat ang pagbuntong-hininga sa pagpapahaba ng pisi. Nakatatawa, parang moda ng mismong nasa diaspora ang kinalulugaran ko sa kaniya: wala rito, wala roon. At iyon ang huling gunita bago ako dapuan ng hikab—
ng pungay.

Ginising ako ng mga tanungan ng pasahero sa kung ano ang nangyayari sa may dakong unahan. Kalalampas pa lang ng bus sa arko ng pagbati sa pagdating sa Dasma. Medyo bumagal ang takbo. Nakitanaw na rin ako sa pinag-uusapan. Aksidente raw. Baka may shooting daw. Hanggang sa mabagal na dumaan ang aming bus sa kumpulan ng mga tao. At mula sa bintana, nadungaw ko ang tila eksena sa palabas ni FPJ na nakatulugan ko sa biyahe: isang kotse ang sumadsad sa gilid. Parang may mga tama ng bala ang salamin, isang lalaki na nasa passenger seat ang nakalaylay sa may upuan ng drayber, binendisyunan ng sariling dugo. Muli akong sinakmal ng lungkot.

Hindi ako nagsisisi, subalit oo, nanghihinayang. E ano kung may L ako ngayon sa noo, at least, humakbang ako; naglakbay kahit pa naligaw. Sakaling mapadaan ulit ako sa ganoong sangang-daan, may mapa na ako na patuloy na nabubuo dahil sa mga pagkaligaw.

Ang mga Silid ng Panaginip

Iba-ibang kuwarto ang pinasok ng aking mga panaginip sa magkakasunod na gabi. Sabi ng maliit kong libro ukol sa panaginip, ito ay manipestasyon ng ating mga bagahe (takot, lumbay, agam-agam) na dala-dala sa pagtulog.

Sa ilang gabi rin, ang mga bagahe ko ay naging sahig, naging dingding, naging cabinet, naging bintana— naging kuwarto.

Kuwarto sa Imus

Halos dalawang buwan na nang iwan ko ang kuwartong ipinahiram ng isang matalik na kaibigan. Kung anong laki ng bahay ay siya namang konti ng taong naroroon. Apat lang kami roon. Sa labas, sa karugtong na bahagi ng bahay sa bandang likod ang mundo ng katiwala. Ang mismong ibaba ng bahay naman ang daigdig ng tatay. Sa taas, naroroon ang aming paraiso.

May apat na pinto sa aming paraiso. Sa pinakadulo ang kuwarto ng aking kaibigan. Katabing-katabi naman ng akin o mas tamang sabihing akin muna. At sa may gawing hagdanan ang dating kuwarto ng bunso niyang kapatid, na isang malaking cabinet na ngayon ng aking kaibigan. Sa pagitan ng aking kuwarto at ng ngayo’y cabinet na kuwarto ang aming CR.

Sa loob halos ng dalawang buwang panunuluyan roon, hindi ko pinatutulog ang puting bumbilya ng aking study lamp. Pumipikit lang ang ilaw kung may maligaw na kaibigan mula sa Maynila, kahit papaano ay may karamay sa titig ng dilim.

Bagama’t di ako naniniwala sa multo, may kumatok noong unang gabi ko roon. Walang tugon ang katok.

Dati, sa mismong kuwarto ng aking kaibigan ang aking ampunan, hanggang sa pumayag ang kapatid niyang may sarili nang bahay na gamitin ko pansamantala ang dati niyang lungga.

Mula nang lumipat ako sa bagong bahay, minsan ko pa lang ‘yun nadadalaw. At ang kasunod ngang pagbisita ay sa panaginip.

Marami-raming bahay na ng gagamba ang naipundar. Nilatagan na ng alikabok ang sahig. Naroron pa rin ang puting kurtinang naiwan ko. Hinawi ko ito gaya ng laging ginagawa sa pagdating. Subalit walang dumungaw na detalye sa labas ng bintana. Wala sa aking paggising ang larawan ng matandang mangga, ang mga sasakyan ng Ford, ang mga bus sa national highway. Tanging ang kuwarto. Ang kuwarto na may sariling silong subalit walang hagdan. Sa ibaba, may isang tao, na kahit anag-ag ang pigura, ramdam kong nakatingala. Hinagilap ko ang aking salamin, at doon, doon ko nakatitigan ang aking sarili. Ako na nasa silong, ako na nasa itaas.

Kuwarto sa Dasmarinas

Kalahati lamang ng dati kong hiniram na kuwarto ang lungga ngayon ng aking mga gamit, ng aking katawan. Kahati ko rito ang isang estudyante. Isang double deck: siya sa ibaba, at sa taas ay mga gamit namin. Mayroon ding tv na pag-aari ng roommate ko.

Sa sahig nakalatag ang aking kutson dahil mas kumportable. Una, hindi ko kaya sa itaas dahil madalas akong mahulog at dahil na rin sa vertigo. Ikalawa, mas maayos ang mga gamit ‘pag nasa itaas.

Palibhasa’y pader lamang na mas mataas lang sa akin ng isang dangkal ang naghihiwalay sa aming kuwarto at bukid, madalas may maligaw na alitaptap sa kuwarto. Na madalas ding makatulugan ko ang panunuod dito habang parang diklap na nagpapaikut-ikot sa munti ko/naming mundo.

Malaki ang naitutulong ng bukid sa aking pagtulog. Maginhawa. Nakarerelax ang simoy. Malayung-malayo sa hininga ng Maynila na nagpalala rin siguro ng hirap ko sa pagtulog.

Inihatid ako ng aking himbing sa aking kuwarto sa Quezon. Naroroon ako, inihahanay ang mga libro ayon sa taas. Naroroon ako, tinitibag ang mga kaharian ng gagamba. Matapos nito, kumuha ako ng isang libro, humilata sa kutson na kaaalmirol ang kobre at mga punda. Nagbasa nang nagbasa habang masayang-masayang naglalaro ang hangin at kurtina.

Sa sumunod na gabi, binisita ko ang kuwarto ng matandang bahay sa Mauban. Binalikan ang mga guhit sa dingding: mga tingting na tao, mga pangalan, mga hugis. Ilang palanggana ang nasa sahig upang sahurin ang kalungkutan ng bubong. Subalit noong sandaling iyon, walang banta ng ulan subalit nakahanda ang mga palanggana. Pagkatapos, isang sulat ang aking binasa. Mabuti na lamang at nakasahod pa rin ang palanggana. Nangalahati ito sa aking pag-iyak. Hindi malinaw kung ano nga ba ang nasa sulat. Idilig ko ang aking luha sa mga orkidya ni lola.

Ang panaginip ay panaginip. Subalit di ko maiwasang mabalisa sa kung ano ang pahiwatig ng kuwarto. Ano ang kinalaman nito ngayon sa pagdating isang manlalakbay? Hindi ko pa alam. At ayaw ko ring pangunahan ang bawat aking pagmulat.

kagebunshin teknik sa panahon ng kung anik-anik

Bawal ang mabagal sa lungsod. Lahat nagmamadali. Ultimo daliri sa keyboard ay tila naghahabol sa tick tack ng punch clock.

Tuwing haharap ako sa monitor, lagi kong sinasabi sa sarili, check ko lang ang fb, check ko lang ang yahoo, check ko lang ang gmail tapos magbabasa na ako ng balita o magsusulat. Pero sa mga check, check na yon, laging X ang aking napapala sa mga gusto kong gawin. Yan din ang paliwanag kung bakit ang laki ng agwat ng mga petsa sa aking drama dito.(wushu)

Sa lahat, sarili ang pinakamahirap kausap. Pano ba naman, sarili mo rin ang makikiusap sa iyong sarili na saglit lang ha. Teka ichat ko lang muna si ganito/ganon kasi matagal na kaming di nagkikita. Tapos 'yung mga kachat, madalas ay may kanya-kanyang listahan ng rekomendasyon:icheck mo yung bagong music video ni, icheck mo 'yung pic ni, icheck mo 'yung status ni. Hanggang sa magsawa ka sa mga checks (na mayaman na sana ako kung pwede lang tong i-encash). At alam n'yo na ang susunod na eksena ng mga check na to. X.

Lagpas ang kahingian ng bawat araw sa siyang dapat para sa isang tao. Ayokong magsumbong sa pamunuan ng Commission on Human Rights ngayon, baka matawa lang sila. Pano ko nga naman nasabing lagpas ang aking ginagawa sa aking pagiging tao? Ayoko. Ayokong mapagtawanan, at ang mahirap pa dyan, mapagtawanan nang di naman talaga naiintindihan.

***

Di pa man tuluyang nagliliwanag ang siyudad, ayun, di na magkamayaw ang mga tao sa mga estasyon ng tren. Ganito ang bawat araw: milyong katawan ang isinisilid sa bituka ng tren upang ihatid sa mga opisina-- upang tuparin ang mga itinakda ng pagkita ng kumpanya. Kayod-kabayo pero kwentong kutsero ang sweldo.

Kelangang pantayan ang pagiging competitive ng panahon. Sa ngalan ng trabaho, nararapat ilabas lahat ng talento. Mahusay mag-ingles: check. Marunong magcomputer: check. Marunong magfax: check. Marunong magpowerpoint: check. Masarap magtimpla ng kape: check. Di member ng union: check. E marunong magmasahe o pwedeng imasahe? Kahit X, nagiging check.

Alang-alang sa pagsahod sa ambong sweldo, nagmimistula tayong si Naruto. Times two, times two upang matugunan ang kahingian ng kumpanya at mga kahilingan ng sarili. Ayaw nating mahuli kahit isang hakbang sapagkat sikmura ang nakataya sa bawat tick tack ng punch clock.

At tulad ng punch clock, paikut-ikot lamang ang pagmamadali hangga't ang times two, times two teknik ay di ginagamit upang paramihin ang magpapalakas ng laban upang maging times two, times two rin ang alwan ng ating paggising araw-araw.

Ngayong Mayo

Pitasin ang mga bulaklak
na hinahagkan ng ilong.
Pinuhin ang petulya—
katasin ang pag-ibig.

Ngayon, hayaang langgasin ko
ang ‘yong pasma, paso, pilat,
puyat, gatla, gitlang namukadkad
dahil din sa pagsinta.

Maliban dito, Inay, pagdamutan mo
yaring aking pag-ibig na sumibol sa kinis ng papel—
ipinunla ng talinghaga ng gaspang
ng mapagpaubaya mong palad.

Ngayon, langhapin ang mga talulot ng salita
na dinilig hindi ng unang buhos ng buwan—
kung hindi ng umaapaw kong pananalig
sa ligalig ng pag-ibig, sa pag-ibig sa ligalig.

8 Mayo 2011
Ilog

Kagat ng Langgam

Niyakap ko si papa sa tv.
‘Yun yung picture na naka-smile
sa’ming sala.

Sikat na nga ata si papa.
Bayani kasi ang tawag sa kanya
nina sir at ma’am.

Papa, busy ka siguro no
kaya di ka nakakatawag?
Pero wag kang mag-alala, Pa,

lagi kong ginagawa
ang homework ko—
kasi promise mo

uuwi ka ngayon
pag may medal ako.
Alam mo Pa,

umiyak
na parang baby si lola
nong mapanood ka.

Babakunahan
ka daw kasi
sabi n’ya.

Akala ko, pareho sila ni mama,
‘yun pala,
napuwing lang sya.

Kwento naman ni mama,
gawa daw ‘yun nong lason
na pinainom sa’yo.

Ang bad, bad naman nila!
Di ba nila alam
na ‘kaw ang best Papa?

Pero sabi ko sa kanila,
matapang si Papa
kasi nga bayani s’ya.

Kaya nga Ma, lola wag kayong malungkot,
Di ba lagi n’yong sinasabi sa’kin,
parang kagat lang ‘yun ng langgam.
Hala,
mas lalong naging baby si lola.
Si mama naman,

umiyak na parang ako
nong makita kong tulog pa rin
‘yung nagkasakit kong ibong alaga

na kinakagat
ng di ko mabilang
na langgam.


1 Abril 2011
Sa nalalapit na pamamaalam sa tore.

Salin ng Origami

Origami
Marjorie Evasco

Yaring salita’y bumubuka, tinitipon ang hangin
Upang paliksihin ang tagak sa paglipad
Hilaga ng aking araw sa iyo.

Hinuhugisan ko yaring tula
Buhat sa papel, tinutupi
Ang pagi-pagitan ng ating mga kapanahunan.

Yaring tula ay isang tagak
Na sa pagkabuka ng mga pakpak,
Ang papel ay magiging wagas at walang-laman.


Origami
Marjorie Evasco

This word unfolds, gathers up wind
To speed the crane’s flight
North of my sun to you.

I am shaping this poem
Out of paper, folding
Distances between our seasons.

This poem is a crane.
When its wings unfold,
The paper will be pure and empty

Bottom

Sa pagitan ng aking pagmamakata-makatahan ay ang pagsasalin-salinan. Heto ang personal na salin ng tula ni Ronald Baytan. Ang English version ay galing sa internet.


Ilalim

Hapdi ang karampatang kabayaran
Yaring aking pagpapaubaya
Sa itinangi-tanging hiling
Na ibigin ng mga bagay-bagay ng pag-ibig
Na sumibol at bumaklas
Sa mga pinid
Ng aking balat. Kapuwa-lalaking kaibigan.
Nararapat mong malamang
Ako’y isang baguhan sa hapdi
At ang aking mga halinghing ay dalisay
Tulad ng mga tisang nagigiba.
At sa iyong bawat paglagpak sa aking kaakuhan,
Ako’y nagiging grabedad
pinananatili ang lapat ng sandaigdig,
Ako’y naging batong
Binarena hanggang maging pinong deposito.

Ako’y bumalikwas,
Tumihaya,
At nangayupapa

Sa kawalan, nilagusan
Ng tingga ng iyong pag-ibig
Hanggang sa ikaw ay makaraos.
Samantalang nahihilata sa iyong likod,
Kinilatis mo ang aking mga mata at nakitang
Ang pagiging ibabaw ay may kabayaran,
At anong sakit, sapagkat walang kahit sino,
Walang kahit sino ang nais mapailalim.


Bottom

Pain must be the price
of my submission
to a long-cherished wish
to be loved by love-things
that grow and rip
open the sealed vaults
of my skin. man-friend.
you must know
i'm a novitiate of pain
and my moans are pure
like bricks breaking
apart at your every plunge.
as you crash into my being,
i become gravity
holding all of earth down,
i become a rock
drilled to grainy sediments.

i twist,

turn,

and shrink

to nothingness, shot through
with bullets of your love
till you are through.
now lying on your back,
you read my eyes and see
being top has a price,
and it hurts, because nobody,
nobody wants to be bottom.

Kuliglig sa Lungsod

1

Ginising
ng tinig
ng mga
kuliglig
yaring
aking
balahibo
sa batok,
braso’t
binti

kagabi,
nais ko
sana
silang
hanapin.
Subalit
paano,
gayong
tanging
tainga
ang sa
kanila’y
nakakikita
rito
sa matuwid
na kalsada
ng lungsod?

Humarurot
ang aking
antok
palayo
sa pagbigat
ng kanilang
hininga.
Ganitung-
ganito
nga sila
pagka-
katapos
buhusan,
lunurin
ng lamig:
siksik
liglig
umaapaw
ang ligalig.

Sa mga
sandaling
iyon—
napapanis
na ang
laway ng
buong
kapuluang
wala
man lang
bakas ng
pagkabalisa
sa paninimdim
ng paligid.
Sapagkat
ang nata-
tangi niyang
pagkabalisa
ay bara sa
kalsada.


2


May luksa sa asong nawala,
subalit kung kulisap— wala
kahit buntong-hininga.
Sapagkat walang puwang sa kalunsuran
ang mga mumunting lumbay.
Sapagkat dito:
nakamamatay ang pakikiramay.


3

At sa aking paghihintay
sa muling pagdantay ng pungay:
isang munting obituwaryo ang nalathala
nang subukan kong tumula.
Patung-patong na mga puntod
ang aking mga taludtod.

Agad kong sinindihan ang munti kong kahibangan.

Sapagkat siksikang lansangan lamang
ang ngalan ng aking pangamba
rito
sa
matuwid
na
kalsada
ng
Maynila.

02 Disyembre 2010

Yaring Ngalan ng Ating Katahimikan

Maaga niyang naramdaman
ang kahulugan ng titig ng tatlong tuldok.
Sa hapag-kaininan, ito ang sangkap
ng umaasu-asong kumustahan kung hapunan.
Sa palaruan, ito ang iling
sa bawat takbo at tilapon ng bola.
Sa dalanginan, ito ang sapilitang pagluhod
at pagkakanulo sa sarili.

Hanggang kanyang natutunan
na may batas ang paggalaw,
may mga bantas ang pag-usal.

Na sa paglao’y kanyang naunawaan
ang kuwit na nakasabit
sa lalamunan ng kanyang ina,
ang gitla ng mahabang gitling
sa mga pangungusap ng kanyang ama,
ang mga nakaambang panaklong
sa lingon ng kanyang mga kalaro,
ang nakadilat na panipi
sa pikit na mga talata ng aral.

At kanya ngang napagtanto:
may karahasan ang dilang
nasasalat sa salita.

Gayong kay tahi-tahimik—
wala silang naririnig.
Sapagkat ang lahat-
lahat hinggil sa pag-ibig
ay matagal nang ipininid.
Subalit

kay tagal na ring nabatid
walang di babaklasin,
mga braso ng pag-ibig.

24 Nobyembre 2010

Heto ang paunang pagbawi sa matagal kong pananahimik. Paumanhin sa mga nagtatanong at naghahanap ng bagong tsismis.

ulan

Ginising ako ng malakas na buhos ng ulan.

Agad kong sinarhan ang mga bintana, na para bang kumakatok na ayaw pagbuksan. Na para bang isang bisita na ayaw masilayan. Na para bang friend request sa facebook na ayaw pahintulutan. Na para bang kahapon na wala nang espasyo sa ngayon.

At napakarami pang para, susme-- ganito ata talaga pag bigla kang naantala sa pamamakyaw ng muta.

Habang sinasalansan ko't iginugrupo ayon sa kulay ang aking mga damit,parang pelikula ang sasabihin ng isa kong kaibigan-- may sulat na ilang ulit tinupi ang nalaglag. Pero hindi ko na binasa. Saulado ko na ang tulang naroroon.

Parang ganito rin ang tagpo noon, umuulan habang nagkakape kami ni makata at sinasabayan ang The Beatles.

All you need is love
All you need is love, love, love
Love is all you need.

Parang pelikula, sabi ko.

Subalit walang cuts o script ang buhay. Hindi tayo itinatakda sa isang tagpo-- nagaganap ang lahat dahil sa kondisyon, konkretong kondisyon ng ating iniinugan. Hindi telon ang ating mundo; laman tayo hindi makulay na anino.

Hindi na lang sana ako nagsalita, pa-artist pa kasi ako, yan tuloy dinugo na naman ako.

Bago kami maghiwalay non, isang sulat ang pinabaon nya sa akin. Ito yung hahalughugin ko sa tuwing nalalango sa pag-ibig upang makabalik ako sa huwisyo-- Subalit hindi pelikula ang Pagsinta-- ang pamagat ng tula ni makata.

Matagal-tagal na kaming hindi nagkikita at kung magkita man ay parang hindi pa rin talaga ganon na masaabi mong nagkita. Ganon pa man, siya ung tipong gusto ko pa rin makita (sa akin yun, ewan ko sa inyo).

Ano kayang ginagawa niya habang pinipindot ko ang mga letra na bumubuo sa pahinang ito? Akala ko isang pangungumusta ang kanyang sulat sa fb nong minsan, ayun,naholdap daw siya noong isang linggo.

Hindi ko man lang kinakitaan ng galit ang kanyang sulat. Kunsabagay, si makata yun. Tiyak, sa gubyerno na naman yun naha-high blood. Mamamapak na naman ako ng pagsusuri kung bakit tuwing magpapasukan o kung may okasyon sa bansa ay andaming nanunutok.

Nagpalit na ang panahon. Nagapalit na ang administrasyon. Mayroon pa bang kapana-panabik sa pagpapalit?

Hindi ko man lang pinakitaan kahit tilamsik ng pananabik ang pagdating ulan.

Ang nagbabagang dila nilang mga "nakapag-aral"

Kasunod ng pagkatupok ng mga bulok na upuan, pasilidad sa PUP-Sta. Mesa-- nagliyab ang dila ng mga nagke-claim (batay sa kanilang mga binitawang pahayag)na mga edukado. Sila 'yung kabaligtaran ng kanilang pinararatangang "barbaro" o "bayolente."

Sa totoo lang, kung hindi pa sa antas ng protesta na ipinamalas ng mga mag-aaral-- hindi naman mapag-uusapan ang mga problema sa edukasyon. Kung hindi naman nadistrongka ang gate ng CHED ay hindi bababa si CHED Chairman Angeles. Hindi siya magpapahayag na hindi magtataas ng matrikula (mula sa P15-P200) ang PUP.

Pabilisin natin ang eksena: nagtuluy-tuloy ang protesta, binato ng paintball si Chancellor Velasco ng UPLB, hindi natuloy ang Board of Regents meeting ng UP. Hinuli ang limang student leaders ng PUP na papunta sana sa CHED dala ang mga sira-sirang upuan/pasilidad upang ipakita sa CHED ang kanilang kalunus-lunos na kalagayan. Binomba ng fire extinguisher ang mga estudyante sa CHED.Binawi ni PUP president Guevarra ang kaso. Lumaya ang mga estudyanteng ilang araw rin sa piling ng mga pulis sa Metro Police District. Inangkin ni Mar Roxas ang tagumpay ng pagbasura sa pagtataas ng matrikula sa PUP.

Dalawang linggo na halos laman ng balita ang mga nabanggit. At ang sumunod na tagpo: kanya-kanyang eksena sa pagpapabida/pagpapatalinuhan sa pagsusuri sa nangyari. Dumagsa ang mga nagpoposturang intelektwal/edukado.

Noli de Castro, Arnold Clavio, Bianca Lapus, Alex Magno at marami pa. Marami pa silang nagpanggap na may alam. Marami silang agad bumato ng mga paratang: bayolente, barbariko at kung ano pang mga salitang nasa dila ng mga liberal.

Kung nais nyong malaman kumbakit nagliyab ang damdamin ng estudyante-- halika,sasamahan ko kayong mag-enrol sa UP, PUP at EARIST.

Kay Bianca, hindi ba't taga-PUP ka? Nakita mo ba ang bentilador na iginuhit ng estudyate sa kisame ng isang silid sa main building? Teka, ilan nga ba kayo noon sa classroom? At maalala ko, nakapanghiram ka na ba ng libro sa lib nyo (ang pinakamalaking library sa Southeast Asia pag dating sa sukat)? Hindi mo nabanggit ni minsan ang mga ito sa Bottomline.

katagang kampit

Sapagkat sandata rin ang mga salita. Ito ang sandatang mas nahahasa at nagiging epektibo kung lalapatan ng pagkilos. Kwentuhan mo ako,pagkatapos, bigyan natin ng kaganapan ang iyong mga kataga.

http://kabataanpartylist.com/blog/the-real-heroes-of-edsa1/

lunas sa paghahanap ng kapanatagan

Bukod sa sirenang may nangungupas na buntot, at mga anak ng kung anu-ano (anak ng ahas,alimango, syokoy) at kumakain ng buhay na manok at mga kung anu-ano pang kayang kainin basta makapaningil sa mga nagpapaniwala (kasama na ako dati roon)-- inaabangan ko lagi noon ang mga sasakyang bakal na nanggigitata sa grasa sa tuwing magpipista sa amin.

Isa sa mga paborito ko noon ang horror train. 'Yung tipong bumayad ka para mabugbog ang puwet mo at'yung tipong kung kelan nasa gitna na ng lagusan kung saan nakakonsentra ang mga nananakot ay doon laging nagkakataon na tumitigil (o sinasadyang itigil). Kulay violet,pula o green ang ilaw sa loob nito. Lagi namang ganoon, pag nakakatakot ang eksena, violet o pula o green ang ilaw. Tapos sa loob may kung anu-anong boses: boses ng matanda, bata, humahalakhak, umiiyak. At may kung anu-anong nahuhulog mula sa itaas o sumusulpot sa gilid-gilid.

Siyempre 'pag ganitong usapan hindi mawawala ang tsubibo o mas alam ng karamihang Ferris wheel. Madalas hindi ko kakilala ang kasama kasabay kong sumasakay rito noon. Ayaw akong samahan ng mga kapatid o mga pinsan ko dahil natatakot. Marami na rin kasing nabalitang nahulog at sumabit-sabit bago tuluyang humampas ang katawan na madalas, ayon sa kwento,ay una ang ulo sa paglagpak. Ang morbid. Pero sakay pa rin naman ako nang sakay. Natutuwa ako pag nakikita ko ang kabuuan ng perya mula sa itaas. Pakiramdam ko, natutupad ang pangarap kong makalipad.

Lahat ng alaalang ito ay parang mga tao sa perya na dumagsa sa aking gunita nang pumunta ako UP Fair, at hinilo sa pagsakay sa galamay na bakal na may makukulay na ilaw. Octopus ang tawag nila rito at P30 ang bayad para mapasigaw habang ibinabalibag sa ere. At ito lang ang tangi kong sinakyan at nagpasaya sa akin sa Fair.

Maraming taong pumupunta sa perya para magsaya. Dito, hindi mo kailangan ng kasama para di maramdaman ang pag-iisa. Sasamahan ka ng mga nagtitingkarang kulay, nagsasabugang liwanag; ang bawat sandali rito ay alok ng pagtakas.

Subalit sa Fair,bagama't ang set-up ay nag-aalok ng saya, hindi nito hinahayaang maging lagusan ito tungo sa pagtakas. Sa kabila ng mga sumasabog na liwanag at kumakalabog na tambol: pinag-uusapan ang mga bagay na tinatakasan ng karamihan, o kung hindi man, ay pinagkikibit-balikatan lamang ng mga nagtatalunan sa tugtog at nagihiyawan sa pagkakita sa paborito nilang bokalista.

Habang naglalakad patungo sa sakayan pa-Philcoa, para akong dinadaganan ng mga paang nagtatalunan nang bigla kong maalala sina kuya Rey, ate Tere at Dr. Merry. Kumusta na kaya sila at ang iba pang iligal na inaresto at pinararatangan ng AFP sa Morong Rizal? Habang nasa Octopus kaya ako, ano kayang kalagayan nila sa Camp Capinpin? Kung nahihilo sila, ano kayang sanhi ng kanilang pagkahilo? Sampal? Tadyak? Hampas? Kuryente?

Katrabaho ko sila dati sa isang health NGO, pag nabasa ito ng AFP, tiyak-- tatawagin din nila akong NPA.

Mas naging malinaw sa akin, walang ibang iniaalok ang ating panahon kundi pagbabalikwas. Walang ibang lunas ang aking pagkabalisa kundi sumasabog na pagtuligsa.

Araw ng puso ngayon, susubukan kong langgasin ng berso ni romulo Sandoval ang aking agam-agam,"Napopoot tayo pagkat nagmamahal."

RITWAL SA PAG-ALIS

(Kay Grace at Juaniyo)

Humayo na, humayo sa katanghalian
Habang itong lungsod ay marubdob
Na titindig sa liwanag,
Katumbas ng iyong impit na lumbay.


Sanlaksa ang kaparaanan ng pag-alis:
Kahit piliin pa nating manahimik
Ang ating mga katawan, mga kamay, mga paa, mga pandama
Ay pinababatid ang kanilang tinig sa ating pamamanhid
Tinitipon ang mga bagay sa bawat silid upang igayak
O sinusuyod ang mga kalsada at lansangan
Pagkakatapos ng kinagawiang pag-inom kung dapit-hapon.


Mas madaling umalis
Kung tanghaliang-tapat—
Ang panginurin mula sa pantalan, waring postcard,
Pinaganda ng usok mula sa kusina
At ng namumukadkad na mga punong akasya—
Isang pangkaraniwang tagpo sa araw ng Oktubre
Na marahil ay pareho lamang
Sa iyong pagbabalik: isang di maipaliwanag na paniniyak
Ng di masukat-sukat o yaong
Tinatawag nating di-mawawasak.

*salin ng tulang Ritual for Leaving ni Marjorie Evasco

Fantasia

Bilog ang mata ng langit, malinaw ang rainbow sa paligid ng buwan. Ang ulap, parang bitak-bitak na lupa. Parang mga papel/sulat na nilamukos at inihagis na para bang napaso. blue moon daw ngayon.

Swerte raw ang bilog pag new year. bilog na mga prutas. bilog na disenyo sa damit. basta bilog, sabi ni mommy at ni lola, pera raw ang ibig sabihin non. dati rin, pag patak ng 12:00, pintatalon kami. di lang simpleng talon ginagawa namin, umaakyat pa kami sa upuan tapos doon parang Maskman/Shai-der na tatalon sa sahig para araw tumangkad. At pagkakatapos ng ganitong gabi, bilog din ang aming tiyan.

Matagal na ganito ang kalakaran ng pagsalubong namin sa siklab at sabog ng pagpapalit ng taon. Pero ito ang pasabog: hindi naman tumangkad ang aming kapatid, siya pa naman ang karir na karir sa pagtalon. At iyon, puro barya lang ang madalas matira sa bulsa di daddy pagkakatapos ng ganitong pagdiriwang. at siyempre pa, ang tiyan niyang parang laging kabuwanan.

***

Nagpaparenta ng Fantasia komiks noon ang aming kapit-bahay. Kaya naman matagal din akong naniwala kina mommy at lola. Tuwing kabilugan noon, niyayaya ko ang aking mga kalaro para mag-abang sa paraluman sa sagingan. Sabi kasi sa komiks, agimat ang iluluwa ng puso ng saging. Natigil ang lahat ng kabaliwang ito nang magluto si lola ng puso ng saging kinabukasan, wala namang kakaiba. wala namang parang bato o kahit anong alam kong hindi bahagi ng saging na magbibigay ng kapangyarihan.

andami-raming ritwal sa pagpapalit ng kalendaryo. samu't sari ang gimik ni mommy para swertehin. Pero ang totoo, ni hindi pa man lang kami nakatama sa lotto o ilang ulit pa lang siyang nakabalik taya nang matsambahan ang ilang numero. anim kami sa pamilya, saktong bilang ng numerong tinatayaan sa lotto, na siyang laging tinatayaan ni mommy. Hanggang hindi ko namalayan na hindi na ginagawa ni mommy ang paglalagay ng mga barya sa sulok ng bahay, bintana, baitang ng hagdanan, ibabaw ng bigasan.

gawa na rin siguro yun ng matagal na pagkawala ni mommy dahil sa pagho-Hong Kong. bagamat hindi na nagagawa ang ritwal na pampaswerte, marahil, kaya nagDH si mommy dahil bahagi rin ito ng kanyang pagka-uhaw sa swerte.

kayraming nahuhumaling sa swerte. kayraming naglalaway sa alwan-- at karamihan sa kanila, ayun, nasa iraq, qatar, saudi, singapore o kung saan man may pagkukunan ng isasaksak sa sikmura-- bagay na mayroon naman talaga sa pinas pero sa ilalim ng ating sistema ay sa mundo ng dapat umiiral.

at ang puno't dulo ng lahat ng ito?
ang dakilang fantasia: matatag na republika.

isang republika ng maletang puno ng fantasia.

Pagpapatihulog sa Mines View

Hindi ako galit sa mundo. Pero sa totoo lang, ano nga bang masaya sa Pasko?

Habang excited ang karamihan sa atin na nagbabalot at nagpupunit ng regalo, nang magawi ang makakati kong mga talampakan sa mines view sa baguio noong isang araw: bagama't buhay pa ako ngayon kaya nga nababasa mo ito-- pakiwari ko'y may kung anong lumundag sa akin sa bangin doon.

may kung anong tumalon sa aking katawan sa bangin nang makita ko ang isang lolang igorot na naghihintay ng mga dayo na magpapakodak sa kaniya.

may kung anong nagpatihulog sa akin nang makita ko ang isang puting kabayo na kinulayan ng pink ang buhok at inilalako ng kanyang amo sa mga turista para magkaroon ng larawan sa alaga.

may kung ano sa aking katawan ang nahumaling sa grabedad kaya't nagparaya sa pagdungaw sa bangin nang makita ko ang belen doon. Dalawang inukit na kahoy na winangis sa mga kapatid nating katutubo. At muling may lumundag sa aking katawan nang makita ko na may bra pa ang babaeng kahoy gamit ang kilalang tela na hinahabi ng mga taga-roon.

pare-pareho lang naman ang larga ng ganitong panahon-- "masaya" raw. At kung ganitong malamig ang simoy ng hangin,sabi nga ng kanta ni ate na nagvivideoke roon: "give love on christmas day."

ay, pasko lang pala dapat magmahal.Kaya naman pala sinagot ito ng ating kanta: sana araw-araw ay magiging pasko lagi.

eh paano pala kung walang pasko?

Mapapanot ang hallmark sa kakamot ng ulo, (pero hindi rin, gagawa pa yan ng maraming okasyon. Ang hallmark pa! Siguro magkakaroon ng pet's day, neighbor's day, pulis oyster's day, yaya's day, call center agent's day, at kung anu-ano pang day. Susko day!)Siyempre,kasama sa mapapanot ang mga amoy pera ang hininga.

sa mines view-- pinagpapantay ng kahirapan ang tao at kabayo: kapwa may presyo. 'yung mga bata, parang si spiderman lang kung gapangin ang mga baryang inihahagis ng mga dayo.

ngayon, paano nga ba kita dapat batiin sa araw ng pasko?